مقاله بررسی تاریخچه و ذخایر ماهیان خاویاری دریای خزر

تاریخچه و وضعیت صید ماهیان خاویاری
ماهیان خاویاری به دلیل تولید خاویار با ارزش و لذیذ، یکی از مهم ترین گونه های تجاری آبزیان جهان به شمار می آیند. این ماهیان جزو نخستین مهره داران روی زمین هستند و اجداد آنها از دوران کربنیفر در آب های وسیع کره زمین حضور داشته اند. مطالعات دیرین شناسی نشان می دهد که گونه های فعلی این ماهیان به اجداد خود در دوره کرتاسه، حدود 110 تا 125 میلیون سال پیش، مرتبط هستند و ادامه حیات آنها تا امروز توجه بسیاری از متخصصان را به خود جلب کرده است.

بر اساس آمار سازمان خواروبار جهانی در سال 1981، از مجموع بیش از 29 هزار تن صید جهانی ماهیان خاویاری، حدود 28 هزار تن از دریای خزر به دست آمده است. در این میان، سهم ایران در جنوب دریای خزر حدود 1500 تن و سهم شوروی سابق حدود 26 هزار و 500 تن بوده است. پس از این سال، روند کاهش صید به دلیل آلودگی رودخانه ها، به ویژه در ولگا، و فروپاشی نظام شوروی در جمهوری های اطراف دریای خزر آغاز شد. صید شوروی تا سال 1990 به حدود 16 هزار تن کاهش یافت، در حالی که صید ایران در جنوب دریای خزر نسبت به آغاز دهه، کمی افزایش یافته و از 1500 تن فراتر رفته است، که نشان دهنده تأثیر مقررات نظارت بر صید در این منطقه بود.

ادامه صید نامعقول، به ویژه پس از فروپاشی کامل شوروی، آسیب جدی به ذخایر ماهیان خاویاری وارد کرد؛ به طوری که طبق آمار فائو در سال 1993، میزان صید روسیه در دریای خزر به کمتر از 8 هزار تن کاهش یافت و میزان صید ایران نیز از 2020 تن در سال 1990 به حدود 1500 تن تنزل یافت.

توسعه پرورش ماهیان خاویاری و چالش های دریای خزر
در حالی که ذخایر طبیعی ماهیان خاویاری در دریای خزر با کاهش شدیدی روبه رو بوده، کشورهای اروپایی به طور گسترده تولید پرورشی این ماهیان را توسعه داده اند. برای نمونه، در سال های 1991 تا 1992، آلمان و فرانسه هرکدام بین 100 تا 200 تن ماهی خاویاری پرورش دادند و تولید ایتالیا در سال 1992 به 400 تن رسید. مجموع تولید کشورهای لهستان، مجارستان، بلژیک، دانمارک، اتریش و اسپانیا نیز بیش از یک هزار تن گزارش شده است. پرورش ماهیان خاویاری در کشورهای آسیایی مانند چین و ژاپن و همچنین در آمریکای شمالی رو به رشد است و نروژ و یونان نیز توجه ویژه ای به این صنعت نشان داده اند. این روند نشان می دهد که صنعت پرورش می تواند به تدریج جایگزین صید طبیعی شود و ایران و روسیه با رقبای جدی در بازار جهانی مواجه خواهند شد.

از سوی دیگر صید ماهیان خاویاری در روسیه در سال های اخیر به طور مداوم کاهش یافته است؛ به طوری که صید کل در دریای خزر از 5700 تن در سال 1994 به 2900 تن در سال 1995 کاهش یافت. اگر این روند ادامه یابد، احتمال دارد که تا اواسط دهه اول قرن بیست و یکم، ذخایر تجاری این ماهیان به حدی کاهش یابد که ارزش اقتصادی آنها به شدت آسیب ببیند. تحلیل ترکیب صید نشان می دهد نه تنها ذخایر کاهش یافته، بلکه گونه هایی مانند شیپ و فیل ماهی نیز در معرض خطر جدی انقراض قرار دارند. شیپ که قادر به ایجاد دورگه های پرورشی با ماهی دراکول است، به شدت کاهش یافته و نسل فیل ماهی، به ویژه در شط ولگا و رود کورا، به دلیل آلودگی صنعتی و محدود شدن مناطق تخم ریزی، هر روز با تهدید بیشتری مواجه است.

برای مقابله با این تهدیدات، اقداماتی ضروری است که شامل:

• کاهش و کنترل آلودگی های صنعتی و کشاورزی،
• مدیریت سدها و پل های احداثی که مسیر زاد و ولد ماهیان را مسدود می کنند،
• مبارزه با صید غیرقانونی و قاچاق،
• جلوگیری از صید بی رویه و خارج از فصل.

دستیابی به این اهداف نیازمند همکاری چندجانبه کشورهای حاشیه دریای خزر است که می تواند از طریق «عهدنامه منطقه ای حفاظت از منابع زنده ماهیان خاویاری دریای خزر» و تشکیل کمیته های تخصصی تحقق یابد. این کمیته ها شامل:

• تدوین آئین نامه ها و مقررات صید و نظارت بر آن،
• بهبود روش های صید و فرآوری خاویار،
• تحقیق و توسعه فرمول های غذایی برای پرورش هر گونه،
• تحقیقات بیولوژیک و بیوتکنیک تکثیر و پرورش،
• تدوین مقررات مقابله با آلودگی و نظارت بر آن،
• تعیین و بازبینی سالیانه قیمت جهانی خاویار دریای خزر.

با اجرای چنین برنامه های هماهنگ و علمی، امکان حفظ نسل ماهیان خاویاری و توسعه پایدار این منابع ارزشمند در دریای خزر فراهم خواهد شد.

رده بندی و زیستگاه ماهیان خاویاری
خانواده ماهیان خاویاری، معروف به تاس ماهی ها (Acipenseridae)، به همراه خانواده ای دیگر به نام کفچه ماهی ها (Poluodontidae) و یک خانواده منقرض شده به نام سنگواره ای ها (Chondrosteidae) در راسته تاس ماهی سانان (Acipenseriformes) جای دارند. این راسته، علاوه بر گونه های زنده، شامل تعداد زیادی گونه فسیلی است و جزو فوق راسته ماهیان غضروفی–استخوانی (Chondrostei) محسوب می شود که اسکلت آنها ترکیبی از غضروف و استخوان بوده و باله دمی شان شکافدار است؛ در این باله، بخش بالایی نسبت به بخش پایینی کشیده تر است. فوق راسته مذکور زیررده شعاعی باله ها (Actinopterygii) را تشکیل می دهد که باله های آنها با اشعه های ظریف و منظم پوشیده شده است و در نهایت، این زیررده جزو ماهیان استخوانی اسکلتی قرار می گیرد.

از نظر زیستگاه، دریای خزر که بزرگ ترین دریاچه بسته جهان به شمار می آید، شرایط ایده آلی برای زندگی ماهیان خاویاری فراهم می کند. تحقیقات و مطالعات اکولوژیکی نشان می دهد که در میان تمام مناطق نیمکره شمالی، این دریا بهترین محیط برای رشد و پرورش این گونه ارزشمند ماهی ها است.

وضعیت جغرافیایی، اقلیمی و منابع زیستی دریای خزر
دریای خزر میان آسیای غربی و اروپای شرقی گسترده شده و طول شرقی آن از 46 درجه و 38 دقیقه تا 54 درجه و 34 دقیقه و عرض شمالی آن از 36 درجه و 34 دقیقه تا 47 درجه امتداد دارد. این دریا به عنوان یک آبراه طبیعی، دو قاره آسیا و اروپا را به یکدیگر پیوند می دهد. طول کلی آن حدود 1205 کیلومتر و پهنای متوسطش 437 کیلومتر است. پهن ترین بخش دریا در شمال به 554 کیلومتر می رسد و باریک ترین بخش بین شبه جزیره آبشوران و دماغه کواکی 202 کیلومتر است. طول کل سواحل دریای خزر تقریبا 7000 کیلومتر است که از این میزان، 900 کیلومتر متعلق به سواحل شمالی ایران است. مساحت این دریا تقریباً 438 هزار کیلومتر مربع و حجم آب آن نزدیک به 79320 کیلومتر مکعب است. حوزه آبریز دریای خزر نیز در حدود 3/733 میلیون کیلومتر مربع برآورد می شود که سهم ایران از آن حدود 256 هزار کیلومتر مربع است.

سطح دریای خزر تا دو دهه پیش تقریباً 28 متر پایین تر از سطح اقیانوس های جهان بود، اما از سال 1357 هـ.ش (1978 میلادی) روند افزایش آب شروع شد و در سال 1371 هـ.ش (1993 میلادی) به حدود 26/37 متر رسید. از نظر جغرافیایی، این دریا به سه بخش شمالی، میانی و جنوبی تقسیم می شود. بخش شمالی کم عمق ترین منطقه به مساحت 80 هزار کیلومتر مربع است و عمق آن بین 2 تا 5 متر متغیر است؛ در نزدیکی بخش میانی، عمق حداکثر به 25 متر می رسد و حجم آب آن کمتر از یک درصد کل دریای خزر است. ناحیه میانی با مساحت تقریبی 138 هزار کیلومتر مربع از خلیج مانگشلاق در شمال تا شبه جزیره آبشوران در جنوب گسترده است و عمق متوسط آن حدود 170 متر است، به طوری که حداکثر عمق در این بخش به حدود 700 متر می رسد. بخش جنوبی نیز بیشترین سهم از حجم آب دریا را در خود جای داده و عمق متوسط آن تقریباً 324 متر است.

اقلیم شمال دریای خزر در زمستان سرد و یخبندان و در تابستان معتدل با دمای حدود 22 درجه سانتیگراد است، در حالی که بخش جنوبی در زمستان معتدل و در تابستان گرم بوده و دمای متوسط هوا در این ناحیه به 27 درجه سانتیگراد می رسد. شوری آب دریای خزر نسبت به آب های اقیانوسی کمتر است و حاوی مقادیر قابل توجهی سولفات، کربنات کلسیم و منیزیم است که وضعیت آن را نزدیک به آب های شیرین می کند، اما از نظر کلراید مشابه آب های اقیانوسی است. شوری متوسط آب دریا حدود 13 گرم در لیتر است و در مصب رود ولگا به 3 در هزار و در بخش های جنوبی و شرقی به 13 در هزار می رسد.

جریان های دریای خزر عمدتاً به شکل سیکلونیک هستند و در بخش میانی و جنوبی گرداب های دایره ای ایجاد می کنند. سرعت جریان در عمق کمتر از 50 تا 100 متر بین 30 تا 40 سانتی متر در ثانیه است و در برخی نقاط می تواند به 80 تا 100 سانتی متر در ثانیه برسد، در حالی که جریان های ساحلی ضعیف تر و بین 10 تا 15 سانتی متر در ثانیه حرکت می کنند.

از نظر تنوع زیستی، در دریای خزر 21 خانواده و 64 جنس ماهی شناسایی شده است. تاکنون 15 گونه، 62 زیرگونه و 13 نژاد ثبت شده اند که ماهیان خاویاری از با ارزش ترین آنها به شمار می آیند. موقعیت جغرافیایی خاص این دریا، قرارگیری میان مناطق سرد روسیه و کوه های قفقاز در شمال، اقلیم نیمه معتدل جمهوری های داغستان و آذربایجان در غرب، و اقلیم معتدل ایران و ترکمنستان در جنوب و جنوب شرقی، همراه با ورود رودخانه های بزرگ مانند ولگا، اورال، کورا، ارس و سفیدرود، منابع غنی بیوژن را به آب های خزر می رساند. این عوامل باعث شده اند که دریای خزر به یکی از مناسب ترین و منحصر به فردترین مناطق جهان برای زندگی و تکثیر ماهیان خاویاری تبدیل شود.

گونه های ماهیان خاویاری دریای خزر
از مجموع 25 گونه ماهی خاویاری که در آب های نیمکره شمالی یافت می شوند، تنها شش گونه در حوزه دریای خزر زندگی می کنند. یکی از این گونه ها، استرلیاد، مختص آب های شیرین شمالی دریای خزر و به ویژه رود ولگا است و به ندرت در رودخانه های اورال، ترک و سولاک نیز مشاهده می شود. پنج گونه دیگر، شامل تاس ماهی روسی، تاس ماهی ایرانی، دراکول، شیپ و فیل ماهی، بخش عمده زندگی خود را در دریا می گذرانند، اما برای تخم ریزی و تولیدمثل به رودخانه های بزرگ شمالی و در برخی موارد به رودخانه های غربی و جنوبی دریای خزر مهاجرت می کنند.

ویژگی های اکولوژیک دریای خزر، حضور گونه های رودکوچ و تفاوت های زیستی بین گونه ها، به ویژه گونه استرلیاد، نشان دهنده اهمیت و جایگاه ویژه این دریا در سطح جهانی است. گستردگی مناطق تخم ریزی و فراوانی منابع غذایی، دریای خزر را به بزرگ ترین مرکز ذخایر ماهیان خاویاری در جهان تبدیل کرده است. این شرایط امکان بهره برداری اقتصادی بهینه از این ماهیان را هم در زیستگاه های تغذیه ای و هم در محل های تولیدمثل فراهم می کند.

براساس مدارک تاریخی، تا حدود پنج دهه پیش، میزان خاویاری استخراج شده از دریای خزر تقریباً معادل تولید جهانی این محصول بود. با پیشرفت های بیوتکنولوژیک در زمینه تکثیر و پرورش ماهیان خاویاری، ذخایر این دریا به طور قابل توجهی بازسازی شدند و در سال های 1981 و 1982 به اوج بهره برداری رسیدند. آمار سازمان خواربار جهانی نشان می دهد که از مجموع بیش از 29 هزار تن صید جهانی ماهیان خاویاری در سال 1981، تقریباً 28 هزار تن آن مربوط به دریای خزر بوده است.

با این حال در دهه های بعد، آلودگی آب رودخانه ها، به ویژه رود ولگا، و صید بی رویه باعث کاهش محسوس ذخایر شد. گزارش ها نشان می دهند که از سال 1959 تا 1983 تنها در حوزه شط ولگا بیش از 100 هزار تن از ذخایر ماهیان خاویاری آسیب دیده است. روند نامناسب صید، به ویژه پس از فروپاشی نظام شوروی، ضربه شدیدی به جمعیت ماهیان خاویاری وارد کرد؛ بر اساس آمار فائو، در سال 1993 میزان صید این ماهی ها در روسیه به کمتر از 8 هزار تن و در ایران به حدود 1500 تن کاهش یافت و در سال 1995 کل صید دریای خزر به تنها 2900 تن رسید.

فهرست مطالب:
1-مقدمه
2-رده بندی ماهیان خاویاری
3-دریای خزر زیستگاه مطلوب ماهیان خاویاری
- وضع جغرافیایی، اقلیمی و منابع زیستی دریای خزر
- گونه های ماهیان خاویاری دریای خزر
- بررسی یک نوع ماهی خاویاری: فیل ماهی
4-بهره برداری
-ادارات شیلات و نواحی صید
-فصول و امکان صید برحسب مهاجرت گونه ها
-روشهای صید
-آلات و ادوات صید ماهیان خاویاری
-استاندارد طولی ماهیان خاویاری قابل صید
5-برآورد مقدار صید و تولید سالیانه خاویار در ایران
6-بررسی و تحلیل کمی صید 27 ساله ماهیان خاویاری در سواحل ایران
7-تولید خاویار در ایران
8-روشهای نگهداری تخمهای تازه ماهیان خاویاری قبل از عمل آوری
-عمل آوری و حفظ تخمها در مقابل فساد با نمک
9-روشهای عمل آوری خاویار
-طرز نگهداری خاویار
10-ترکیبات و خواص خاویار
11-خاویار مصنوعی
12- منابع